Duurzame gezondheidszorg: Balans tussen prestaties en veerkracht

Prof. Laura RIZZERIO

Filosofie, Universiteit Namen

Lezing gegeven als slotconclusie van het colloquium “Duurzame gezondheidszorg: Balans tussen prestaties en veerkracht” aan de universiteit van Namen op 15 november 2025 (jaarlijks colloquium van de Belgische Medische Vereniging Sint-Lucas)

"Veerkracht steunt op de veelvuldigheid van interacties": aldus Olivier Bouche tijdens zijn lezing. Woorden die perfect de rode draad van de dag samenvatten. Wat veerkracht betekent – en hoe veerkracht de medische praktijk menselijker en duurzamer kan maken – confronteert ons meteen met een onweerlegbare vaststelling, die ook theologe Ellen Van Stichel sterk benadrukte: de mens, zowel performant als veerkrachtig, is terzelfdertijd een relationeel wezen. Echte veerkracht bereiken we alleen in de erkenning van de onderlinge afhankelijkheid die ons met elkaar én met onze omgeving verbindt. Anders samengevat: de sprekers die op 15 november 2025 aan het woord kwamen, toonden hun publiek dat de mens veerkrachtig is omdat hij kwetsbaar is. Meer nog, het is de erkenning van deze kwetsbaarheid die ons toont hoezeer we elkaar nodig hebben om ons bestaan het hoofd te bieden. Deze steun, dit “zorgend aanwezig zijn”, vormt een vangnet voor onze kwetsbaarheid. In een wereld die voortdurend in beweging is, maakt deze (onderlinge) zorg evenwicht en stabiliteit mogelijk – en baant de mens op deze wijze een pad naar de veerkracht. 

De sprekers die op 15 november 2025 aan het woord kwamen, toonden hun publiek dat de mens veerkrachtig is omdat hij kwetsbaar is

Ellen Van Stichel illustreerde het belang van zorg en steun met het voorbeeld van Arcangelo. Deze sculptuur van Berlinde De Bruyckere beeldt een aartsengel uit en werd ter gelegenheid van het 600-jarige bestaan van de universiteit in Leuven tentoongesteld. Allerminst “glorierijk” maakt Arcangelo veelmeer kwetsbaarheid en veerkracht tastbaar. De figuur is gehuld in een mantel van koeienhuid, die een bult tussen de schouders verbergt. De engel lijkt gebukt te gaan onder een zware last, die hem verhindert zijn vleugels te spreiden. Hij lijkt de pijn van de wereld op zijn schouders te nemen. Terzelfdertijd helt de figuur licht voorover.  In dit precaire evenwicht zou Arcangelo zowel een opstijgen als een neerkomen kunnen verbeelden. Berlinde De Bruyckere wilde tonen dat zwaarte en lichtheid, lijden en troost vaak samenvallen. Deze engel, die – zoals een anonieme zorgverlener – het lijden van de wereld torst, toont ons hoe zorg en onderlinge steun een vorm van evenwicht kunnen bewaren, zelfs in de zwaarste en moeilijkste omstandigheden. (1) De sculptuur is een bijzonder mooie verbeelding van veerkracht.

(1) Engelen zijn voor de Bruyckere een blijvend eerbetoon aan diegenen, die daartoe bijdragen, het lijden van anderen draaglijker te maken – maatschappelijk werkers, psychologen en (thuis)zorgmedewerkers. Voor Arcangelo liet de Bruyckere zich inspireren door het schilderij Cristo Morto Sorretto da un Angelo, dat tot voor kort aan de schilder Giorgione (1477-1510) werd toegeschreven. Dit schilderij toont de stervende Christus, ondersteund door een engel, die moeite heeft het zware lichaam met zijn tere handen op te tillen. Voor de Bruyckere illustreert dit schilderij op treffende wijze het werk van zorgpersoneel dat tijdens de COVID-19 pandemie patiënten bleef verzorgen – en in hun laatste ogenblikken ter zijde stond.

En toch verheerlijkt het maatschappelijke systeem waarin we leven performantie. Bouwend op de overtuiging dat ons leven maar echt geslaagd is wanneer we autonomie – opgevat als onafhankelijkheid – bereiken, probeert het kwetsbaarheid onzichtbaar te maken. In dit systeem bouwt de organisatie van de samenleving (en van haar politieke, administratieve, zorg- en onderwijsinstellingen) op een mensbeeld dat ontwikkeling en zelfverwezenlijking in individualisme en competitie zoekt, eerder dan in samenleven en -werken. Dit systeem blijkt fragiel, niet veerkrachtig – zoals Olivier Bouche benadrukte – en toch blijft het bestaan. Waarom is dit het geval? En kunnen we dit (systeem) veranderen? Het antwoord, dat tijdens deze dag naar voren kwam, luidt: “Ja, maar alleen als we van perspectief veranderen.”

Dr. Anne Berquin illustreerde dit op basis van de Stratatheorie voor een Integrale Transitie, ontwikkeld door i.a. filosofe Charlotte Luykx. Deze theorie stelt dat verandering op verschillende niveaus (of strata) verlopen moet – op technisch, politiek-economisch, gedragsmatig, filosofisch en spiritueel vlak. Alleen zo is het mogelijk echte veerkracht te verwerkelijken. Op elk niveau zijn zowel individuele initiatieven als politieke en institutionele beslissingen vereist. Beide zijn essentieel om tot een werkelijke perspectief- en paradigmaverschuiving te komen in het mensbeeld dat onze samenleving structureert. Dit impliceert een collectieve verantwoordelijkheid in het verwerven van veerkracht – zij het individueel of maatschappelijk. 

Opnieuw blijkt hoezeer de sleutel tot verandering ligt in het erkennen van onze onderlinge afhankelijkheid – en in het verlangen om samen het gemeenschappelijke goed te dienen. Gemeenschappelijk goed – het goed(e) van ons gemeenschaps-zijn. Ook hiervan is Arcangelo een treffend beeld. Ellen Van Stichel wees op de moeilijkheden die we ervaren wanneer we ons leven richten op het algemeen belang. Ook noodzakelijke verandering verloopt vaak zeer traag. Een verklaring hiervoor vinden we in het feit dat aandacht schenken aan het collectief – eerder dan aan het individuele belang – vaak als “offer” ervaren wordt. De vraag stelt zich, waarom dit het geval is. Dat verandering vaak ongemakkelijk is, is geen afdoende verklaring. Misschien heeft de mens – en bij uitbreiding de maatschappij – moeite te geloven, dat de volle ontplooiing van zijn bestaan wel degelijk afhangt van het collectieve, gemeenschappelijke welzijn.

Jean-Michel Dogné illustreerde op indrukwekkende wijze hoe onze houding – op individueel én gemeenschappelijk vlak – verandert wanneer het collectief voorrang krijgt. Tijdens de Covid-pandemie financierden rijkere landen de aankoop van vaccins voor armere landen. Een gemeenschappelijke, wereldwijde actie, ontsproten uit het inzicht dat het welzijn van elke individuele natiestaat afhing van de bescherming van het collectief. Deze solidariteit werd niet als “offer” ervaren, maar als een evidentie en bracht het verhoopte resultaat – de pandemie een halt toeroepen – teweeg. 

Aandacht schenken aan het collectief – eerder dan aan het individuele belang – wordt vaak als “offer” ervaren. Solidariteit zoals tijdens de Covid-pandemie werd echter niet als “offer” ervaren, maar juist als een evidentie

Wanneer we onze focus verschuiven – van het individuele naar het collectieve – voelt verandering niet langer aan als een offer, maar als een kans. En dit ondanks de vereiste inspanningen. Dominique Bourg vatte dit idee in één zin samen: het collectief verplicht ons moreel en respectvol te handelen. Niet omdat het ons onderdrukt, maar omdat onze individuele verwezenlijking alleen maar mogelijk is in een grotere, gemeenschappelijke context.  

Dat “het geheel ons verplicht” impliceert dat 

1. we rekening moeten houden met de interacties tussen alle levende wezens op onze planeet.
2. we feiten ernstig moeten nemen – en niet enkel onze persoonlijke, subjectieve percepties van de realiteit. Dit veronderstelt objectiviteit als referentiepunt.
3. we afstappen van de ontkenning van onze existentiële kwetsbaarheid. Deze hardnekkige ontkenning verhindert ons te erkennen, dat het individu deel uitmaakt van een groter geheel. Deze realisatie nodigt uit tot samenwerking en solidariteit, in plaats van competitie en individuele prestatie. 

De verschillende lezingen toonden hoe de aandacht voor “het geheel dat ons verplicht” concreet vorm kan krijgen in het dagelijkse leven en in de medische praktijk. Een concrete illustratie is het palliatieve zorgvoorbeeld van Simon Absil. Hieruit blijkt hoe de ontmoeting tussen de kwetsbaarheid van de patiënt en die van de zorgverlener onverwachte veerkracht en menselijkheid kan voortbrengen. Een tweede voorbeeld is het appèl van Jean-Michel Dogné om farmaceutisch onderzoek naar het welzijn van de patiënt te oriënteren – ook als dit betekent dat concurrentie voor samenwerking moet wijken. Dit impliceert ook de erkenning dat bepaalde onderzoekslijnen niet bijdragen aan de algemene gezondheid en – waar nodig – een heroriëntering van wetenschappelijk onderzoek.  

In de persoon van Franciscus van Assisi illustreerde Jonas Rooseleer het belang van en de nood aan nederigheid. De bereidheid te ontvangen wat het leven brengt, zonder altijd het middelpunt te willen zijn, is een concrete manier om verandering teweeg te brengen en de weg naar veerkracht in te slaan. 

Tot slot het antwoord op de volgende, belangrijke vraag: Zijn zulke dagen, gevuld met mooie voordrachten en goede intenties, werkelijk nuttig om de medische praktijk te veranderen? Is daadkrachtig handelen niet beter dan praten en discussiëren?
Het antwoord kan alleen als volgt luiden:
Bijeenkomsten met ruimte voor openhartigheid en dialoog zijn en blijven uiterst waardevol voor verandering. Ze helpen ons nadenken over wat er ontbreekt in het systeem: aandacht voor het collectief, voor het samen “zijn” en samen “doen”. Door samen te komen rond thema’s die ons raken — zoals de medische praktijk en veerkracht — creëren we plaatsen waar het goed is om samen te zijn. Ze zijn een eerste stap richting verandering – en het beste bewijs dat verandering mogelijk is – ondanks omstandigheden die ons het tegendeel zouden kunnen doen geloven. 

Ruimten van dialoog en ontmoeting, waar het algemeen belang boven de individuele belangen wordt gesteld, kunnen de politieke besluitvorming inspireren en tot een nieuwe maatschappelijke orde bewegen, waar samenwerking en co-operatie primeren boven polarisatie, competitie en een prestatiedruk die ondertussen zo sterk is dat we – in de woorden van Edouard Hosten – de “vredesdividenden” erdoor uit het oog verliezen. Een nieuwe maatschappelijke orde en organisatie, waar het collectief centraal staat, en die onze samenleving veerkrachtig, stabiel en duurzaam maakt, ondanks alle opschuddingen en omwentelingen. 

Deze bereidheid om samen te komen en uitwisseling mogelijk te maken baant de weg voor medische praktijken die bijdragen aan duurzame gezondheid – One Health, zoals Dominique Bourg het zo helder omschreef. Het streven naar deze ene gezondheid “verplicht ons”. Enkel in het samen-zijn kan de mens zich volledig ontplooien, als rationeel wezen van taal en communicatie – en, in de woorden van Aristoteles, als “politiek dier”.