fortitudo_justitia_prudentia_temperantia

Spiritualiteit van de katholieke arts

Kardinaal Willem Jacobus Eijk

Aartsbisschop van Utrecht

Presentatie door Mgr. Willem Jacobus Kardinaal Eijk
27 september 2025 tijdens Europees Congres voor Katholieke Artsen te Bari, Italië
(verslaggever dr. Stefan De Smedt, voorzitter Belgische Medische Vereniging Sint-Lucas)

Christelijke spiritualiteit

Spiritualiteit is gebaseerd op menselijke verworven deugden en goddelijke deugden en aangevuld met gaven van de Heilige Geest. Wat bedoelen we met christelijke spiritualiteit? Het verwijst naar innerlijke ingesteldheid van de menselijke ziel, die luistert naar de ingevingen van de Heilige Geest en er zijn handelingen door laat leiden, zodat Christus centraal staat in zijn leven.

Terwijl seculiere ethiek gebaseerd is op principes van autonomie, weldoen, geen kwaad berokkenen en van rechtvaardigheid, vertrekt de christelijke ethiek van de concrete persoon geïnspireerd door de Heilige Geest. Deugden vormen de basis van onze grondhouding van waaruit we handelen. Deugden zijn noodzakelijk om de fundamentele ethische principes toe te kunnen passen op een voorzichtige, besliste, moedige, rechtvaardige, gelovige, hoopvolle en liefdevolle manier.

Foto header:
Fortitudo Justitia Prudentia Temperantia: Altaarstuk met onderaan allegorische figuren van de deugden (sterkte, rechtvaardigheid, voorzichtigheid en matigheid) uit de abdijkerk Oasis del Sacro Cuore in Santa Maria dell’Isola, Conversano, Bari.

Menselijke verworven deugden

We verwerven deze deugden op eigen kracht door de overeenstemmende goede daden regelmatig uit te voeren, op dergelijke manier dat we ze nadien gemakkelijker spontaan en met volle instemming doen. Deugden stellen de gouden standaard voor tussen te veel en te weinig. Waarom worden we uitgenodigd onze menselijke capaciteiten te ontwikkelen? Het is het beantwoorden van Gods genades.

Voorzichtigheid

Deze deugd voorziet het juiste evenwicht tussen besluiteloosheid en impulsief gedrag.

Deze deugd is nodig bij het toepassen van het principe van proportionaliteit en wordt beschouwd als de moeder van alle deugden. Proportionaliteit beginsel weegt de complicaties af versus de benefits, bijvoorbeeld bij het overwegen van een operatie.

Matigheid

Deze deugd vindt het gouden evenwicht tussen excessief genot en onthouding van genot. Deze deugd omvat kuisheid, de juiste integratie van affecties van de gehele persoon in overeenstemming met de levensstaat. Empathie voor onze patiënten betonen is belangrijk, maar niet op dezelfde manier als met een huwelijkspartner.

Rechtvaardigheid

Dit helpt ons aan ieder te geven wat hij/zij toekomt en bewaakt het juiste evenwicht tussen excessief altruïsme en zelfzucht. Wat heeft deze concrete patiënt nodig?

Sterkte

Deze deugd omvat de capaciteit om standvastig te streven naar iets, ook als de omstandigheden dit niet gemakkelijk maken.

Goddelijke deugden

De Goddelijke deugden zijn de gaven van God zelf: geloof, hoop en liefde.

Geloof

De goddelijke deugd van geloof stelt ons in staat om God te leren kennen als de hoogste waarheid, om alle goeds te hopen van Hem en om in Zijn Liefde te leven. Het geloof verbindt ons zo sterk met Jezus Christus, dat we een transformatie in ons wezen ondergaan onder invloed van de Heilige Geest en meer geneigd zijn liefdevol te handelen zoals Christus. Genezing staat centraal en is gelijk aan redding. Christus, de Goddelijke Geneesheer (Christus Medicus) is het voorbeeld bij uitstek voor de zorg-professional in het bijzonder wat betreft medeleven voor de zieken. Zorgen voor de zieke, beschouwt Christus als zorgen voor Hemzelf (Mattheus 25: 40). Terwijl de Romeinen enkel militaire hospitalen kenden vanuit een utilitaristisch principe, organiseerden de christenen dit voor alle zieken, inclusief de terminaal zieke patiënten vanaf 4de eeuw in Egypte.

Het geloof verandert onze visie op ziekte en op onze patiënten. In de oude Griekse cultuur werd ziekte beschouwd als een straf voor zonde. Het Christendom wijst er ons op dat ziekte en dood het inherente gevolg zijn de penibele situatie van erfzonde. Deze scheefgetrokken situatie wordt uiteindelijk hersteld door de verrijzenis van Christus. “Wat jij voor de minste van Mijn broeders gedaan hebt, dat heb jij voor Mij gedaan, zegt Jezus. Zorg dragen voor mensen zoals Christus vormde de basis van christelijke hospices en ziekenzorg sinds de middeleeuwen.

Sinds jaren ’60 heeft secularisatie een impact op zorgverlening. Universele waarden en normen staan ter discussie, zodat het ethische debat gereduceerd wordt tot een beslissingsproces louter op basis van empirisch verifieerbare en kwantificeerbare gegevens. De medische praktijk is zeer technisch geworden. Ook in geneeskunde vindt de idee meer ingang van maximaal winstbejag, hetgeen kan leiden tot hetoneigenlijk behandelen van patiënten. Gemeenschapszin of het spontaan hulp bieden is niet meer vanzelfsprekend.

Wat is het positieve effect van geloof op het functioneren van zorgprofessionals? Geloof stelt ons meer in staat om liefdevolle zorg te bieden aan zieken op basis van oprechte compassie voor deze medemensen.

Het manifesteert zich in de concrete klinische praktijk, waar we vormgeven aan onze roeping als gezondheidswerkers. Geloof stelt ons meer in staat om liefdevolle zorg te bieden aan zieken op basis van oprechte compassie voor deze medemensen. Geloof beschermt ons tegen “hubris” (hoogmoed, trots, overmoed). Therapeutische hardnekkigheid en het verlengen van het aardse leven wordt tegengegaan door het besef dat onze uiteindelijke bestemming het eeuwig leven bij God is. Geloof fungeert ook als ons moreel en spiritueel kompas.

Geloof stelt ons meer in staat om liefdevolle zorg te bieden aan zieken op basis van oprechte compassie voor deze medemensen.

Hoop

De Goddelijke deugd van hoop is een grote steun voor patiënten om hun lijden beter te kunnen dragen. Hoop helpt ons te beseffen dat een leven getekend door lijden niet zinloos is. Het helpt ons te beseffen dat ons lijden een oproep kan zijn om Christus te volgen op een speciale manier in Zijn lijden. Als onze patiënten deze hoop met ons delen, dan kunnen we met hen hierover spreken. Als dat niet het geval is, dan kan onze hoop ook onbewust uitstralen op onze patiënten door onze getuigenis hoe we ons eigen lijden in ons leven integreren.

Naastenliefde

Van deze 3 is (naasten)liefde de grootste (1 Kor. 13:13) omdat het ons verenigt met God. Naastenliefde is de genadegave waarmee we God liefhebben als het hoogste goed op zichzelf en ook onze naasten als onszelf, omdat we allen geliefde kinderen zijn van God. Naastenliefde vraagt soms offers, maar we doen dit niet omdat we gedwongen zijn, maar uit liefde voor de Schepper, Zijn schepping en voor alle mensen, geschapen als afbeelding van God. Voor de meeste van ons betekent dit kleine offers in het dagelijks leven, voor enkele mensen betekent dit veel meer (bv Pater Damiaan, Moeder Theresa van Calcutta…).

Zeven gaven van de Heilige Geest

Tenslotte zijn er nog de 7 gaven van de Heilige Geest. In Jesaja 11:1-3 staat. “Uit de stronk van Jesse zal een twijg ontspringen, van waaruit vruchten zullen voorkomen: De Geest des Heren zal op hem rusten: de Geest van wijsheid en verstand, Geest van raad en kracht, de Geest van kennis en vrees voor de Heer.” Bijkomende gaven van vroomheid en liefde zijn vanuit de traditie toegevoegd. We ontvangen deze gaven van Heilige Geest via doopsel en vormsel.

In antwoord op God ’s genade ontwikkelen we menselijke deugden en capaciteiten, maar vaak schieten ze tekort ondanks geloof, hoop en liefde. Deze gaven van de Heilige Geest bekronen onze inspanningen en leiden ze tot perfectie in bepaalde domeinen.

Naar analogie met de goddelijke deugden, dragen deze gaven van de Heilige Geest ertoe bij dat we een constante neiging (habitus) ontwikkelen om het goede te doen. Ze komen voort uit God en zijn gericht om de gelijkaardige menselijke deugden/ vermogens te versterken. Ze dragen bij tot de bovennatuurlijke perfectie van de mens, welke zijn begin hier op aarde vindt, en zijn voltooiing in het hiernamaals.

Conclusie

De leer van de deugden toont ons helder hoe christelijk geloof en medische praktijk samengaan. Hoewel genezing uitzonderlijk bovennatuurlijk kan gebeuren, vermijdt het christendom het vermengen van medische praktijk met religieuze riten, maar werkt de christelijke arts op een gedesacraliseerde medische praktijk.

“De vorming van deugden en het ontwikkelen van een innerlijk spiritueel leven zijn voor christelijke gezondheidswerkers een vruchtbare manier om hun roeping toch te beleven en te voeden.”

Christelijk geloof is echter een bron van inspiratie voor de gehele medische zorgverlening. Het is niet zozeer een externe filosofische inspiratiebron, maar bovenal een interne, vermits het karakter en de persoon van de zorgverleners beetje bij beetje getransformeerd wordt onder invloed van deugden en van genade. In ons hedendaags gezondheidszorgsysteem, kunnen overdreven bureaucratische regelgeving, techniciteit en protocollering van zorg ertoe leiden dat er weinig plaats is voor eigen persoonlijkheid, idealen en opinies. Onder deze omstandigheden zijn de vorming van deugden en het ontwikkelen van een innerlijk spiritueel leven voor christelijke gezondheidswerkers een vruchtbare manier om hun roeping toch te beleven en te voeden.