Respect in de zorg

PEARLS van “Week-end Emmanuel Médecins” te Paray-le-Monial 2025

Dr. Stefan De Smedt, verslaggever

In zijn jaarlijkse internationale bijeenkomst biedt Emmanuel Médecins een kader voor bezinning en gebed voor artsen en studenten geneeskunde in het Franse bedevaartsoord Paray-le-Monial. Hiermee vertolkt de Emmanuel-gemeenschap zijn apostolisch werk ten dienste van artsen en van het leven.

Naar goede jaarlijkse gewoonte vond in maart 2025 in het Franse bedevaartsoord Paray-le-Monial een weekend voor artsen en hun partners plaats met als thema “Respect in de zorg”. Aan deze bijeenkomst namen ongeveer 200 personen deel waaronder een tiental Belgen. Het is telkens een goede gelegenheid om zich te bezinnen over geloof en medische praktijk, en biedt tevens de mogelijkheid om met gelijkgezinde collega’s in gesprek te gaan.

Het onderwerp respect werd vanuit verschillende invalshoeken belicht. Professor Dr Diego Jose Martins sprak over gewetensvrijheid en het euthanasie debat in Portugal. Monseigneur Michel Aupetit, emeritus aartsbisschop van Parijs, sprak over respect. Filosoof en coach voor leidinggevenden Olivier Pelleau gaf een onderricht over de verschillende manieren waarop we de anderen kunnen aankijken in het dagelijks leven en in bijzonder in onze medische praktijk.

Menselijke waardigheid is onaantastbaar

De waardigheid van iedere persoon dwingt respect af. De mens is immers geen object maar een wezen met bezield lichaam en intellect. De oude Grieken, Romeinen en zelfs denkers uit Verre Oosten zoals Confucius voelden aan dat de mens deel uit maakt van de kosmos en haar natuurwet verwijst naar een zekere transcendentie. Hiermee kan de mens de jungle wet van de sterkste beteugelen en weten wat juist of fout handelen is. Ook de universele verklaring van de rechten van de mens van 1948 is op deze universele moraal gebaseerd en vormde een krachtig antwoord op de verschrikkingen van totalitaire regimes tijdens de tweede wereldoorlog.

De laatste decennia is er de tendens om waardigheid niet meer als inherent aan ieder menselijk leven te beschouwen, maar dit te koppelen aan het al dan niet goed menselijk (neurologisch of genetisch) functioneren. Bovendien gaan stemmen op om waardigheid geen universeel karakter meer toe te kennen, maar afhankelijk te maken van de gangbare ideeën en democratische meerderheid van het tijdsmoment. Een democratie zonder vaste waarden dreigt dan te vervallen in een tirannie met gevaar van manipulatie door een activistische minderheid. Dit opent de deur voor relativisme van wat goed of kwaad is en verabsolutering van autonomie. Menselijke waardigheid is echter intrinsiek omdat iedere mens in het leven geroepen is door Iemand die zielsveel van hem houdt. We zijn allen geliefde kinderen van God en geen producten van toeval.

“Waarom heeft God er anders voor gekozen Zich kwetsbaar op te stellen en als pasgeborene op de wereld te komen (in verre van ideale omstandigheden), dan met deze kwetsbaarheid onze liefde te willen opwekken?”

Onze postmoderne maatschappij heeft moeite om de realiteit van kwetsbaarheid te aanvaarden. Mgr Aupetit merkte hierbij op; “Waarom heeft God er anders voor gekozen Zich kwetsbaar op te stellen en als pasgeborene op de wereld te komen (in verre van ideale omstandigheden), dan met deze kwetsbaarheid onze liefde te willen opwekken?”

Vier aspecten van “respicere”

Het woord respect komt van het Latijnse “respicere” en betekent terugblikken, in acht nemen. Volgens Olivier Pelleau kan dit begrip vanuit 4 verschillende invalshoeken benaderd worden.

1. Inspectie

Ten eerste kan het “onderzoeken” betekenen; technieken gebruiken om het lichaam van de patiënt in detail te inspecteren. Dit is een essentieel onderdeel bij het correct professioneel diagnostisch en therapeutisch handelen, waarbij het lichaam van de patiënt door de arts met competentie geanalyseerd wordt. Maar dit houdt een risico in van een paternalistische asymmetrische arts-patiënt relatie, waar geen rekening gehouden wordt met de beleving en wensen van de patiënt.

2. Observatie

Een tweede aspect van respect is het observeren van het ethische en wettelijke kader, dat de medische praktijk reguleert om wanpraktijken en excessen te vermijden. Deze regelgeving is noodzakelijk en wordt extern opgelegd door de wetgever en orde der artsen. Ze overstijgt onze autonomie en leidt ons handelen. Maar hoewel we met de beste bedoelingen ons professioneel leven willen wijden aan het welzijn van anderen, het alleen maar volgen van bepaalde protocollen, maakt ons niet immuun voor menselijke verleidingen. Onze competentie kan bijvoorbeeld verglijden in een (onbewuste) machtspositie met dominantie van de ander. Het protocol vereist nog steeds voortdurende interpretatie en onderscheidingsvermogen. We moeten ons steeds afvragen of we handelen op zo'n manier dat de grondgedachte ervan kan worden gezien conform een universele wet. Handelen we op zo'n manier dat we de mensen, zowel onszelf als anderen, altijd steeds als doel beschouwen en nooit slechts als middel? Een specialist in een bepaalde operatietechniek moet zich bijvoorbeeld de vraag stellen of deze interventie echt in het belang van de patiënt is of halen misschien andere overwegingen van financiële of academische aard (grotere publicatieseries) de overhand?

3. Ontmoeting

Ten derde, komt respect voort uit de ontmoeting met het gezicht van de ander. Volgens deze grondgedachte van filosoof Levinas roept deze ontmoeting ons op tot ethische verantwoordelijk gedrag. We voelen ons immers aangesproken door de blik van de ander, en respecteren hierdoor meer de waardigheid van de persoon. Wanneer onze blikken mekaar kruisen, dan wordt de ander méér dan een abstract lichaam, maar een persoon die ons voor onze verantwoordelijkheid stelt. Wanneer bijvoorbeeld de ter doodveroordeelden voor het vuurpeloton worden gebracht, dan worden ze geblinddoekt - niet uit medelijden- maar om het peloton niet af te leiden door hun indringende blikken. Anders realiseren de schutters zich teveel dat het gaat om mensen van vlees en bloed en zouden ze geneigd zijn erover te mikken. De blik van de ander nodigt ons inderdaad uit tot een ontmoeting van mens tot mens, buiten het contractuele kader en met steeds aandacht voor de specifieke noden van deze persoon. Dit kan ons van ons voetstuk halen en ons helpen het gevoel van dominantie en almacht los te laten.

De mens kan zichzelf pas vervullen als hij in respectvolle relatie treedt met de ander, en kan zo meer op God gaan gelijken

Als ervaringsdeskundige bij het beleven van een ziekte heeft de patiënt ons ook iets bij te brengen. Als zorgverleners worden we uitgenodigd om de patiënt in al zijn/haar aspecten te benaderen en hiervoor tijd te nemen. Filosoof Martin Buber stelde op dat vlak dat mensen niet volledig tot hun recht komen in isolement, maar in relaties. Respect betekent niet alleen anderen laten bestaan, maar hun aanwezigheid verwelkomen. Dit impliceert verantwoordelijkheid, want de ik-jij relatie transformeert ons wederzijds. De patiënt dient benaderd te worden als persoon met evenveel waarde ondanks verschillen. Dit kijken naar de andere helpt om obstakels van tijdsdruk, vermoeidheid of excessieve economische reflex in de zorg te overstijgen. Het is belangrijk om van een puur technische benadering te evolueren naar een in relatie treden. Dat de mens ten volle een relatiewezen is, wordt ook geduid in het scheppingsverhaal. Bij het creëren van aarde, water, planten en dieren door God wordt de derde persoon enkelvoud gebruikt. Het scheppen van de mens echter doet God in eerste persoon meervoud: “En God zei: 'Nu gaan Wij de mens maken, als beeld van Ons, op Ons gelijkend ”(Gen. 1, 26). Dit wijst erop dat de mens zichzelf pas kan vervullen als hij in respectvolle relatie treedt met andere mensen in alle complementariteit en zo meer op God kan gelijken, die als Drie-Eenheid bij uitstek relatie en liefde belichaamt.

4. Introspectie en intervisie

Een laatste en vierde invalshoek om het begrip respect te belichten is introspectie en intervisie. Het is belangrijk om regelmatig de manier waarop men werkt in vraag te stellen en beroepspraktijken te herlezen, om een stap terug te nemen ten opzichte van zichzelf. In dit kader werden auteurs zoals Paul Ricoeur (De weg van de erkenning, het respect en de erkenning, 1990) en Michael Balint (De dokter, zijn zieke en de ziekte, 1955) geciteerd.

Bij zorgverleners is er vaak grootmoedige totale inzet voor patiënten, maar onvoldoende eigen levenshygiëne en zelfzorg

Als zorgverleners worden we geconfronteerd met schrijnende toestanden of choquerende ervaringen die ons emotioneel kunnen raken. De werk- en tijdsdruk kunnen (te)veel energie van ons vragen, wat kan leiden tot een burn-out. Zoals een gsm-telefoon eerst enkele waarschuwende indicaties van lage batterij geeft alvorens volledig stil te vallen, geeft ons organisme soms discrete signalen van overbelasting. In de eerste plaats is het van belang om te erkennen dat we niet onkwetsbaar zijn als hulpverleners en om op tijd zorg te dragen voor onszelf. Onder zorgverleners is er immers een grootmoedige totale inzet voor patiënten, maar vaak is dit gepaard met een onbewuste onverantwoordelijkheid als het om eigen levenshygiëne en zelfzorg gaat. Dit houdt in dat we ruimte en tijd moeten maken om individueel en in groepjes met collega’s onze manier van werken te evalueren, om met rustpauzes grenzen aan onze beschikbaarheid te durven stellen en om regelmatig te herbronnen. Begeleide sessies bijvoorbeeld voor brandweerlui en ambulance personeel om hun traumatische ervaringen te kunnen ventileren zijn zeer zinvol. Na hun theoretische opleiding worden junior artsen echter tijdens hun praktische opleiding vaak abrupt geconfronteerd met de harde medische realiteit. Een luisterend oor van ervaren empathische seniors kan dan bemoedigend en geruststellend zijn. Lokale Sint-Lucas kringen met artsen kunnen hierin zeker een rol spelen. Door onze eigen kwetsbaarheid te erkennen, zullen we ook meer empathisch zijn voor onze patiënten. Mgr Aupetit haalde in dat verband het beeld aan van de gekruisigde Christus met het doorboorde hart, waaruit water en bloed vloeide, wat voor ons tot barmhartigheid en leven heeft geleid. Men moet als het ware een “doorboord hart” hebben om echt liefde te betonen met empathie en welwillendheid.

Tot slot, kan er ook een tekort aan respect en erkenning zijn van de inzet van zorgverleners zijn met spanningen tussen zorgverlener en patiënt, of tussen zorgprofessionals onderling tot gevolg. Een patiënt of collega kan zich agressief opstellen. Het is dan belangrijk te weten dat achter iedere agressieve houding vaak een gekwetste persoon zit. Een patiënt kan een interventie vragen (euthanasie of abortus), waarmee de arts in gewetensnood komt. Het is belangrijk te peilen naar wat achter deze aanvraag zit. Vaak is dit een noodkreet naar aandacht, begeleiding, zingeving, of pijnverlichting. Hoewel de zorgverlener empathisch in dienst van de ander moet staan, wil dit niet zeggen dat alles zo maar moet uitgevoerd worden wat de patiënt of de zorginstelling vraagt. In de zorgrelatie moet er ook respect zijn voor het moreel geweten van de zorg professional. De arts moet ook respect hebben voor zichzelf en is geen louter instrument van uitvoering.