Behandeling / begeleiding van mannen & vrouwen voor wie seks verslavend is geworden

Harko IJkema

Verslavinsgtherapeut en gezondheidszorg-agoog,
behandelaar bij ‘De Hoop’ Geestelijke gezondheidszorg
en in eigen praktijk ‘Strijdlust’, Dordrecht Nederland

Dit artikel geeft een samenvatting van mijn presentatie die werd gegeven tijdens de bijeenkomst van de Belgische Medische Vereniging Sint-Lucas over verslavingen, in de Abdij van Grimbergen, op 21 oktober 2023.

Er is door de jaren heen al heel veel onderzoek gedaan naar verslaving en verslavingsgedrag. En pornoverslaving is inmiddels aan de rij van verslavingen toegevoegd. Hoewel de DSM5 het begrip verslaving niet hanteert, wordt dit in de volksmond wel vaak gebruikt. En dat is niet zo gek. We ontdekken steeds meer gelijkenis tussen de verschillende verslavingen en hoe bijvoorbeeld onze hersenen een rol spelen in het in stand houden van deze verslavingen. En voor al deze vormen van verslaving vallen de volgende kenmerken op:

Er is sprake van een mate van: 

• Dwangmatigheid (ik moet) 
• Afhankelijkheid (ik kan niet zonder) 
• Destructiviteit (ik ga door ondanks…)

Op https://go4purity.nl/ben-ik-porno-seksverslaafd/ kan een anonieme zelftest gedaan worden dat een indicatie geeft of er mogelijk sprake is van problematisch pornogebruik.

Triple A

De reden dat het gebruik van porno zo’n enorme vlucht heeft kunnen nemen in onze samenleving waardoor het velen in zijn greep weet te krijgen wordt o.a verklaart door de zogenaamde tripple A status dat porno heeft.

1. Affordability (beschikbaarheid): het internet als oneindige bron van seksuele content welke in veel gevallen ook gratis wordt aangeboden.
2. Accessability (toegankelijkheid): via met name de mobiele telefoon heb je altijd en overal binnen een armlengte toegang tot porno
3. Anonimity (anonimiteit): je kunt de porno consumeren zonder dat iemand er ooit achter hoeft te komen en je het daardoor verborgen kunt houden.

In de behandeling van deze problematiek kan je niet om deze realiteit heen en vraagt dit pragmatische interventies. 

Kerngedachte

Door de jaren heen word ik telkens weer bevestigd in de stelling dat cliënten voor wie porno verslavend is geworden, dat zij geen porno kijken omdat ze opgewonden zijn en zich goed voelen, maar dat ze dit doen omdat ze zich rot, verveeld, gestrest of alleen voelen.

Zij zijn de seksuele opwinding en ontlading gaan gebruiken als de gemakkelijke (en snelle) weg tot verdoving om zich zo van deze nare gevoelens te ontdoen. Of in ieder geval ze tijdelijk te vergeten. Dit reactiepatroon is hun manier geworden om met de lastigheden van het leven om te gaan. In plaats van dat de seksualiteit toch vooral een uitdrukking zou mogen zijn van het vieren van de liefde, zal bij de pornoverslaafde hun seksualiteit zich steeds verder verknopen met deze negatieve stemmingen. 

Mogelijkheden en omstandigheden

Om iets te begrijpen hoe een pornoverslaving kan blijven voortduren, is het goed te bedenken dat het toegeven aan het ongewenste seksuele gedrag vaak de combinatie is van enerzijds de aanwezigheid van onplezierige / negatieve omstandigheden en stemmingen en anderzijds de toegang hebben tot mogelijkheden die de seksuele opwinding activeren. Het volgende kwadrant illustreert dit idee.

Het kwadrant bestaat uit 2 assen: de verticale as betreft de aard van de omstandigheden en de horizontale as de mate van beschikbaarheid van middelen die tot seksuele opwinding kunnen leiden. Uitgaande van de eerder beschreven kerngedachte kun je vaststellen dat wanneer je goed in je vel zit en je ervaart tevredenheid bij de dingen die je doet en je bent positief gestemd, dan voelen de meeste mensen geen behoefte om porno te consumeren. Sterker nog: ze weten dat het gebruik van porno hun stemming juist zal bederven. Al zouden zij alle mogelijkheden hebben om porno te kunnen bekijken op bv hun telefoon, zullen ze dit naar alle waarschijnlijkheid niet doen. In het kwadrant zitten ze dan in een van de bovenste twee vlakken. Het risico dat mensen uiteindelijk toegeven om porno te kijken zit vooral in het onderste gedeelte: wanneer ze niet lekker in hun vel zitten en ze een groeiende ontevredenheid ervaren in hun persoonlijk functioneren. Iets maakt dat zij hun leven op dat moment als onplezierig ervaren waardoor hun stemming negatief wordt gekleurd. Dat zet hen in beweging om dit te willen verdoven.

En dan zijn er twee mogelijkheden: of ze hebben toegang tot ‘hun drugs’, het pornografisch materiaal. Of ze hebben die toegang niet. Ze zullen dan andere wegen moeten bewandelen om met deze negatieve omstandigheden en stemmingen te dealen. En hier ligt dan ook vaak het zwaartepunt van de behandeling. 

Je ziet dus dat de belangrijkste factor voor het in stand houden van het verslavingsgedrag bepaald wordt door de beschikbaarheid en toegankelijkheid van pornografisch materiaal.

Preventiemaatregelen

Daarom is de eerste en meest effectieve stap om het verslavingsgedrag te doorbreken, het inregelen van de juiste preventiemaatregelen. Hiermee werp je een beschermende muur op die de pijlen van de verleidingen buiten moeten houden. De verleidingen die van buiten komen worden ook wel ‘externe triggers’ genoemd. De externe triggers komen tegenwoordig vooral via het internet tot ons via de computer. Maar vooral via de smartphone. Preventie wordt voornamelijk via software op je computer of telefoon ingeregeld. Deze software blokkeert aan de hand van filtering de toegang tot foute websites. Dit kan volgens het principe van ‘blacklisting’: Je hebt toegang tot alle websites, behalve die op de blacklist staan. Een betere en meer radicale methode is volgens het principe van 

‘whitelisting’: Je hebt toegang tot geen enkele website, behalve degene die op de whitelist staan. 

Een andere categorie preventiesoftware is de zogenaamde accountability software: er worden geen website filters gehanteerd, maar het internetgedrag en app-gebruik wordt realtime gemonitord en gelogd en doorgestuurd naar een, door je zelf op te geven, mentor of accountability partner. Er kijkt dus als het ware steeds iemand met je mee. Voor sommige mensen werkt dit concept beter. Zeker als men minder diep in de verslaving is vastgelopen. 

Uitgebreide info en handleidingen over de beste software voor dit doel vind je op: https://go4purity.nl/internet-filter-software/

Socialemediagebruik

Wil je het probleem met porno tackelen, dan kun je niet om een eerlijke evaluatie heen van het sociaal media gebruik. Social media behoren tegenwoordig tot de grootste verleiders om mensen te trekken naar seksuele en erotische content. Denk aan zaken als youtube, facebook, instagram, tiktok, tinder etc. Het is vooral het gedachteloos en doelloos surfen op de telefoon, waardoor mensen verstrikt raken in de verleidingen van porno. Hier zou je het principe toe moeten passen dat Jezus de mensen gaf in hun gevecht tegen de zonde: Je leest dit in Mattheus 18:8 Als dan uw hand of uw voet u doet struikelen, hak hem af en werp hem van u. Het is beter voor u kreupel of verminkt tot het leven in te gaan, dan met twee handen of twee voeten in het eeuwige vuur geworpen te worden. Als uw oog u doet struikelen, ruk het uit en werp het van u. Het is beter voor u met één oog tot het leven in te gaan, dan met twee ogen in het helse vuur geworpen te worden.

Jezus zal dit nooit letterlijk bedoeld hebben (anders zou iedereen kreupel en blind zijn) maar wel zet Hij de toon van radicaliteit als het gaat om het verzet tegen de verleidingen van de zonde. 

Hulpmiddelen zijn geen oplossingen

Het is goed om hulpmiddelen zoals filtersoftware in te zetten die helpen in de strijd tegen seksuele verleidingen. Zeker bij aanvang van een behandeling. Maar het is goed te beseffen dat dit alles slechts hulpmiddelen zijn. Als niet naar de wortel van het probleem gegaan wordt, dan blijft het een oppervlakkige aanpassing. 

Achter dit soort hulpmiddelen gaat vaak de boodschap schuil van ‘dit mag je niet meer doen, stop er mee want anders krijg je straf’. Je probeert het foute gedrag onder controle te krijgen door het nemen van allerlei beperkende maatregelen en de angst voor straf. Het lijkt dan veel op wat er geschreven staat in Colossenzen 2:20 Als u met Christus dood bent voor de machten van de wereld, waarom laat u zich dan geboden opleggen alsof u nog in de wereld leeft? 21 ‘Raak dit niet aan, proef dat niet, blijf daarvan af – 22 het zijn menselijke voorschriften en principes over zaken die door het gebruik vergaan. 23 Dat moet allemaal voor wijsheid doorgaan, maar het is zelfbedachte godsdienst, zelfvernedering en verachting van het lichaam; het heeft geen enkele waarde. Als voor het oplossen van pornoverslaving alleen dit wordt gedaan, dan is dit uiteindelijk een kansloze manier van zelfverlossing waarbij je met slimme trucjes probeert de zonde te managen in je leven. 

Een zaak van het hart

Naast de ‘externe triggers’ zijn er de ‘interne triggers’ die het verlangen naar porno kunnen activeren. Eerder werd al genoemd dat het hier ging over complexiteit van onze emoties en gedachten waardoor we niet goed in ons vel zitten. Deze interne triggers komen in de buurt van de wortel van het probleem. Therapie gaat dan ook vaak om het vinden van gezonde manieren in de omgang met deze interne triggers. Het adequaat leren managen van onze emoties. Het hart wordt ook wel aangeduid als de plek waar onze drijfveren en emoties zijn oorsprong vinden. (Spreuken 4:23) Wil je het probleem met porno of seksuele onreinheid bij de bron aanpakken, dan moet je vooral je hart onderzoeken!

Jezus wijst hier heel scherp op als Hij in Mattheus 15:19 uitleg geeft over de vraag wat de mens onrein maakt. Daar neemt hij radicaal afstand van het idee dat reinheid het resultaat is van uiterlijke gedrags aanpassingen, zoals je zelf wassen en baden e.d. Iets wat vooral de religieuze leiders van die tijd geloofden. Hij zegt daarentegen: Uit het hart komen kwaadaardige overwegingen voort zoals, moord, overspel, ontucht, diefstal, valse getuigenissen, lasteringen.

H.A.L.T.

Veel mensen die strijden met pornogebruik vertellen dat er een aantal ‘interne triggers’ zijn die voor hen tot de top vier risicosituaties behoren. Binnen de wereldwijde organisatie van Sex Addicts Anonymous wordt dit ook herkend en zij hebben hiervoor een acroniem bedacht, namelijk H.A.L.T. Elke letter is de beginletter van een woord dat verwijst naar deze trigger.

Het mag duidelijk zijn dat de behandeling zich zal moeten richten op het tijdig herkennen van deze triggers en het vinden van gedragsalternatieven om met deze gevoelens om te gaan.

Schaamte en angst voor afwijzing

De eerlijke vraag die ieder zichzelf zou moeten stellen is: Wat gaat er in mijn hart om dat mijn verlangen naar porno en seksuele opwinding aanwakkert? Ik weet dat deze vraag voor velen best moeilijk is om eerlijk te beantwoorden. Want wil je dit eigenlijk wel echt onder ogen komen? Vaak is het schaamte dat mensen weghoudt bij dit eerlijke zelfonderzoek. Dit komt omdat schaamte iets bedekt dat veel dieper gaat dan je zwakheden of fouten. Dat is namelijk de angst voor afwijzing. De veroordeling wanneer anderen komen te weten wat er allemaal in jou om gaat, met het risico dan niet langer meer geliefd te zullen zijn. Daarom is een liefdevolle omgeving van mensen die niet op voorhand de ander vanwege zijn gedrag afwijzen een belangrijke voorwaarde voor iemand die met zijn verhaal naar buiten toe wil treden.

Gevolgen 

Veelal realiseert men zich niet dat langdurige blootstelling aan porno en frequent masturberen niet zonder gevolgen is. Kennis over mogelijke gevolgen van porno en masturberen, kan helpen de ideeën over hoe je met je eigen seksualiteit wilt omgaan, bij te stellen. Op de volgende webpagina’s is hier meer over te lezen:

https://go4purity.nl/gevolgen-van-langdurig-pornogebruik/

https://go4purity.nl/wat-masturbatie-met-je-doet/

Deze gevolgen van pornogebruik hebben niet in de laatste plaats ook effect op de relaties die de verslaafde persoon heeft, zoals de partner en/of eventuele kinderen. Het is erg belangrijk dat het systeem om de client ook aandacht en hulp krijgt. In Nederland wordt dit o.a gedaan door: https://kostbaarvaatwerk.nl/

Misleidende overtuigingen

Als je langdurig porno hebt geconsumeerd en masturberen een dagelijks ritueel is geworden, dan ontwikkelt zich als vanzelf de overtuiging dat seks een noodzakelijke behoefte is en dat je zonder seks niet normaal kunt functioneren. Je bent gaan geloven dat je je ‘moet ontladen’ als je opwinding ervaart of een erectie hebt. Dat als je hier niet aan toegeeft er iets in jezelf kapot gaat. Dit zijn ideeën die niet zozeer kloppen met de feiten, maar wel een belangrijke motor is achter het instant houden van het verslavingsgedrag. Het is belangrijk dat deze misleidende overtuigingen worden losgelaten en dat men gaat ervaren dat je prima kunt functioneren en tevreden kunt zijn, zonder dat seksuele bevrediging daarvoor nodig is. In therapie mag de client ontdekken welke misleidende overtuigingen schuilgaan achter het ongewenste seksuele gedrag.

Porno Detox

Een manier om deze vastgeroeste overtuigingen te doorbreken is het aangaan van een periode van, bij voorkeur, 90 dagen je te onthouden van elke vorm van seksuele activiteit. Dit betekent concreet geen seks met jezelf, maar ook niet met anderen of je partner. Niets doen wat tot seksuele opwinding kan leiden. Door deze ervaring op te doen bewijst men aan zichzelf dat er niets ernstigs gebeurt als je niet seksueel actief bent. Je gaat ontdekken dat de cravinggevoelens (=verlangen naar seksuele ontlading) weer voorbijgaan als men leert de focus op andere bevredigende activiteiten te richten. 

Er is nog een goed argument om een porno detox te ondergaan.

Veel pornoverslaafden herkennen dat ze steeds meer en ook steeds sterkere prikkels nodig hebben om tot seksuele opwinding te kunnen komen. Door langdurig intensief seksueel actief te zijn veranderd het neuro-chemische systeem in de hersenen. De bedradingen in het brein passen zich aan het pornogebruik en bijbehorende orgasmes aan. Het volgende animatiefilmpje legt dit verhelderend uit: https://vimeo.com/498463620/c11f3249f4?

Bij een porno detox worden de seksuele prikkels niet meer beantwoord waardoor de systemen in het brein ook niet meer geactiveerd. De hersenen krijgen zo de kans om tot rust te komen waarbij de neuro-chemische balans zich kan normaliseren. Ze vergelijken dit wel eens met het rebooten / resetten van je hersenen. Terug naar de fabrieksinstellingen zullen we maar zeggen. En dat ga je merken! Je gaat langzamerhand meer gevoelig worden voor zaken die je door de porno al lang niet meer opmerkte of ervaarde. Je gaat ervaren dat je ook weer kunt genieten van gewoon een knuffel of een arm om je schouder zonder dat er per se seksuele handelingen bij nodig zijn. Deze detox biedt de kans om weer een normale emotionele respons te ontwikkelen op prikkels om je heen. 

Ontevredenheid

Mensen die met tevredenheid en voldoening op hun dag kunnen terugzien, blijken vrijwel nooit behoefte te hebben aan porno of andere ongezond seksueel gedrag! Ze zitten goed in hun vel! Ontevredenheid daarentegen is dan ook vaak een voedingsbodem om aan porno kijken toe te geven. Dit kan bijvoorbeeld ontevredenheid zijn over je werk. Of je ervaart ontevredenheid omdat je niet het gevoel hebt bezig te zijn met de dingen waar je goed in bent. Dat je je energie stopt in dingen die niet echt de moeite waard zijn. Dat ze van weinig nut zijn en weinig betekenis hebben voor jouw leven of voor het leven van anderen. Maar het kan ook ontevredenheid zijn over je vriendschappen of de relatie met je partner. Je mist het gevoel van verbondenheid met hen en daardoor haal je uit dit contact niet de voldoening en vreugde waar je naar op zoek bent. En die verbondenheid kun je ook missen tussen jou en God waardoor je geloofsleven ook weinig voldoening en inspiratie geeft. Het leven is een sleur voor je geworden en je doet je ding zonder passie. Het kost je steeds meer moeite om je ergens voor in te zetten. Net alsof de energie uit je is weggelopen. Verveling en uren tijd doorbrengen surfend achter de computer, gamen of eindeloze series en films kijken op netflix, zijn de prikkels die nog voor enige opwinding in het leven zorgen. En dit gedrag kan dan zomaar een vaste gewoonte worden. Het contact met anderen zal minder worden en je trekt je terug in een steeds kleiner wordende wereld. De seksuele opwinding van porno en het krijgen van een orgasme geeft een kort moment van afleiding en een kick die je even doet uitstijgen boven deze treurige werkelijkheid. Maar al snel daarna beland je weer in de armoedige realiteit van jouw leven. Deze seksuele avonturen nemen de onvrede in je hart niet weg. Je ziet er de onvrede eerder door toenemen. Kortom, je belandt in een vicieuze cirkel. Om deze neerwaartse spiraal te doorbreken zal je eerlijk moeten durven kijken wáár de ontevredenheid in je leven nu precies mee te maken heeft. Heb je misschien ergens een afslag gemist waardoor je nu op een dood spoor terecht gekomen bent? Had je ooit een toekomstdroom, maar is die door omstandigheden in rook opgegaan? Of ben je door teleurstellingen en tegenslagen opgehouden jezelf opnieuw uit te dagen? Dit zijn diepe existentiële vragen en hebben met zingeving te maken. Voor deze vragen moet aandacht zijn in de behandeling.

Complicerende factoren

Soms staat de pornoverslaving niet op zichzelf, maar is het verweven met gedragsproblemen die hun oorsprong vinden in psychische/psychiatrische problemen. Zo is bekend dat mensen met ADHD extra kwetsbaar zijn voor pornogebruik omdat dit hen een snelle oplossing geeft om via het orgasme zichzelf enigszins te kalmeren. Ook mensen met vormen van autisme lijken gevoelig te zijn om in de valstrik van porno terecht te komen. Hun moeite om de eigen belevingswereld adequaat aan te laten sluiten bij die van anderen en het onbegrip wat daarop volgt, maakt dat zij zich terugtrekken in hun eigen wereld. In die wereld vinden zij in porno een vorm van intimiteit en sensatie zonder dat daarvoor ingewikkelde sociaal-relationele vaardigheden nodig zijn die wel tussen echte mensen plaatsvinden. 

Er kan dus sprake zijn van meervoudige problematiek. In zo’n geval is het verstandig hulp te zoeken van een deskundige hulpverlener die aandacht heeft voor deze verschillende dynamieken.

Hulpverlening

Ik heb een website in het leven geroepen voor online ondersteuning bij de behandeling en begeleiding van mannen en vrouwen voor wie seks verslavend is geworden. Hier worden inzichten en best practises uit verschillende therapieën gedeeld en men kan gebruik maken van online behandelprogramma's en nuttige tools die op deze website worden aangeboden.

https://go4purity.nl/