Op tocht naar de bron: Zonnelied VZW & herontdekking van franciscaanse spiritualiteit

Dr. Jonas Rooseleer 

Psychiater Zonnelied VZW 

In oktober 2024 trokken een twintigtal medewerkers van Zonnelied VZW naar Assisi. Geen bijscholing, geen teambuilding, geen toeristische ontdekking – maar een tocht. Een inleefreis om te vertragen, te luisteren, te herademen, te verbinden. En vooral: om opnieuw voeling te krijgen met de franciscaanse spiritualiteit waarin hun organisatie geworteld is. Het werd een tocht naar Assisi, maar evenzeer een tocht naar binnen. Naar de bron van hun inspiratie: Franciscus van Assisi, broeder van eenvoud, van de kwetsbare mens en van de natuur. 

Zonnelied: een organisatie met wortels en hart 

Zonnelied VZW is een voorziening waar mensen met een verstandelijke beperking wonen, werken, mobiel begeleid worden, en hun leven vormgeven in verbondenheid met anderen. De organisatie ontstond in de tweede helft van de twintigste eeuw, toen de zusters Fransiscanessen te Strijtem (Roosdaal) een nieuwe werking wilden uitbouwen voor volwassenen met een verstandelijke beperking. De kloostergemeenschap bood op dat moment reeds onderwijs en zorg voor kinderen met een verstandelijke beperking sedert 1930.  

Zonnelied bouwt haar visie op twee stevige fundamenten: de franciscaanse spiritualiteit en de inzichten uit de psychoanalyse en de orthopedagogie. Zorg begint bij Zonnelied altijd in de ontmoeting. Elke bewoner wordt ontvangen als gast — niet als patiënt of cliënt, maar als een uniek persoon met een eigen geschiedenis en eigen verlangens. Gastvrijheid betekent: samen op weg gaan, ook wanneer de ander radicaal anders is, en een ruimte scheppen waarin hij of zij zichzelf mag zijn, kan groeien en eigen verlangens kan ontdekken. 

Vandaag is Zonnelied een professionele organisatie met een breed ondersteuningsaanbod in Halle-Vilvoorde en Brussel. In een snel veranderend zorglandschap, waar efficiëntie en marktwerking steeds meer de toon voeren, kiest Zonnelied er bewust voor om trouw te blijven aan waarde-gedreven ondersteuning: met nabijheid, aandacht en bewogenheid.  

Die keuze levend houden vraagt echter voortdurend voeding en inspiratie. En vooral: vraagt verankering. Vanuit die nood ontstond het initiatief voor de tocht naar Assisi — terug naar de bron van waaruit Zonnelied ooit is gegroeid. 

Geen vorming, geen vakantie, maar een tocht 

De tocht naar Assisi was geen vormingstraject en ook geen klassieke bezinningsweek. Deelnemers hoefden geen specifieke functie of opleiding te hebben. Iedereen die werkzaam is binnen Zonnelied – in zorg, administratie, onderhoud, leiding, logistiek – kon zich kandidaat stellen. Dat zorgde voor een rijke, diverse groep. Geen hiërarchie, geen functietitels: enkel mensen onderweg met elkaar. 

Het doel van de reis was: herontdekken waar Zonnelied vandaan komt, en ervaren hoe die bron vandaag nog steeds betekenisvol is, als levend kompas. Tegelijk was het ook een uitnodiging tot persoonlijke verstilling en reflectie — niet alleen met het hoofd, maar ook met het hart en de voeten. 

Zonnelied werd op zijn toch vergezeld door Ann De Winter (Mediander) en door Stijn Demaré (Tau, fransiscaanse spiritualiteit vandaag). Elke deelnemer kreeg een tochtboek – vol teksten, liederen, gebeden en verhalen uit het leven van Franciscus en Clara. Vragen nodigden uit tot bezinning: Waar ben ik thuis? Wat raakt mij? Wat laat ik achter? Wat wil ik koesteren of herstellen? 

Franciscus, broeder van eenvoud 

De reis begon niet in het drukke Assisi, maar te midden van de natuur, in de eenvoudige kluizenarij van Fonte Colombo. Daar, in de spelonken van de Sacro Speco, trok Franciscus zich terug om in stilte de leefregel van zijn orde te schrijven. De eerste stap was dus: stilvallen, de drukte achterlaten en luisteren naar de eigen roeping — zorg dragen voor de kwetsbare mens. Van Fonte Colombo ging de tocht naar de kerk van Rivotorto, waar een kunstwerk van Fiorenzo Bacci de ontmoeting van Franciscus met de melaatse verbeeldt. Die ontmoeting betekende een ommekeer voor Franciscus. Hij ging de strijd aan met de afschuw en de angst die de ontmoeting met de melaatse opriep, stapte van zijn paard en kuste de melaatse zijn hand. Op die manier koos hij radicaal om de melaatse écht te ontvangen, en kwam hij tot een échte ontmoeting, van mens tot mens in kwetsbaarheid.  

De daaropvolgende dagen werden verschillende plaatsen bezocht, telkens in de geest van Franciscus. In San Damiano klonk de oproep: "Ga en herstel mijn huis" — niet door grootse daden, maar door kleine, trouwe gebaren van zorg. Voor het bisschopshuis en bij Santa Maria Maggiore werd herdacht hoe Franciscus zijn wereldse status aflegde, letterlijk zijn kleren teruggaf aan zijn vader, en zo radicaal koos voor armoede en vrijheid. Ook vandaag vraagt zorg de keuze: niet vastklampen aan controle en zekerheid, maar kiezen voor nabijheid, medemenselijkheid en vertrouwen. Tijdens een wandeling in het Bosco di San Francesco ervaarden de deelnemers de taal van eenvoud: stilte, geur, kleur en aanwezigheid. Bij de kluizenarij van Carceri ervoeren de deelnemers de kracht van de stilte. Geen stilte als leegte, maar als een volle aanwezigheid. Als een stilte waarin geluisterd kon worden. Een lange tocht over de bergflanken van de Monte Subasio was een spiegel voor de eigen levenstocht: soms zwaar, soms licht, soms verstillend, soms vreugdevol. Stap voor stap, in stilte of in gesprek, verbonden met de natuur en met elkaar. 

In stilte, in gesprek, al wandelend en al zingend groeide ruimte. De beelden en de symboliek van het Zonnelied stonden centraal, en de verhalen van Franciscus kwamen tot leven — niet als klassieke heiligenverhalen, maar als getuigenissen van een broze, zoekende mens die koos voor eenvoud, verbondenheid en dienstbaarheid aan de meest kwetsbare. 

Wat deze tocht anders maakt 

De kracht van deze tocht zat in haar eenvoud en echtheid. Er was geen strak programma, er waren geen meetbare doelen. Maar er was wel een open ruimte waarin elke stem mocht klinken, ook de stille. Op die manier groeide verbondenheid tussen mensen die op het werk zelden met elkaar spreken. Verschillen vervaagden, en wat overbleef was een gedeeld verlangen: een verlangen en een hernieuwde goesting om er elke dag opnieuw te zijn voor de gasten. 

De reis werd zo een oefening in luisteren, aanwezig zijn, en terugkeren naar de bron. Terugkeren naar de woorden waarmee Franciscus zijn spiritualiteit samenvatte: zusterlijkheid, broederlijkheid, verbondenheid met de kwetsbare ander, de aarde, de stilte, en met God.

De weg terug naar huis 

De reis naar Assisi was geen eindpunt, maar een herbronning. Deelnemers keerden niet alleen terug met herinneringen, maar ook met een vernieuwde verbondenheid met de kern van het Zonnelied: trouw zijn aan de kleine goedheid, aan de kracht van de broosheid, aan de vreugde van het kleine. De ervaring werd niet vastgelegd in rapporten of presentaties. In plaats daarvan werden de deelnemers uitgenodigd hun ervaringen te delen met de collega’s die thuis waren gebleven, via verhalen – verhalen die verbinden, die raken en die blijven leven in de organisatie.  

Wat overbleef na de tocht was geen strak plan, geen herwerkte visietekst. Maar wel een onderstroom: een zachte beweging van herademing en inspiratie binnen de voorziening. Dat is een weg die niet blinkt door perfectie, maar schittert in eenvoud. Het is een franciscaanse weg, waar vreugde en het goede leven gevonden worden in nabijheid, mildheid en menselijkheid.