De kwetsbare kracht van zorg: kruispunt van economische en prestatiedruk

Prof. Sophie Izoard

Hoofddocent faculté de Theologie, Université catholique de Lille
Titularis leerstoel Jean Rodhain
(Samenvatting door Marie-Christine De Smet, ziekenhuisapotheker)

Kwetsbaarheid versus breekbaarheid

Bij wijze van inleiding is het zinvol te overwegen hoe de wereld van de zorg zich bevindt op het kruispunt van verschillende vormen van druk, zoals economische druk en prestatiedruk. Dit kan er toe leiden een persoon te reduceren tot zijn data.
Deze crisis in de zorgwereld weerklinkt in het individu—zowel bij de patiënt als bij de zorgverstrekker. Ze manifesteert zich niet alleen op professioneel vlak, maar eerder als een crisis van zingeving.
De tirannie van de normaliteit, het risico op absolutisme in de optimalisatie van de zorg en de verregaande vertechnisering: dit geschetste beeld kan verhelderen hoe men met kwetsbaarheid aan de slag kan gaan.

Kwetsbaarheid is als een stevige tak, beladen met vruchten — levend, buigzaam en veerkrachtig. Ze draagt gewicht, groeit en herstelt, maar kan ook beschadigd worden. Breekbaarheid daarentegen is als glas: dat schittert in het licht maar weinig draagkracht heeft.

Bron van verbinding of van dominantie?

Professor Izoard verkent de theologische visie op kwetsbaarheid aan de hand van de Bijbel, te beginnen bij het Oude Testament. Hoewel het woord ‘kwetsbaarheid’ er niet expliciet in voorkomt, is de realiteit ervan sterk aanwezig in de Bijbelse teksten als wezenlijk onderdeel van het mens-zijn. De eigenheid van de mens in de Bijbel ligt in zijn vermogen tot relatie; juist die wordt mogelijk gemaakt door zijn kwetsbaarheid. Reeds in Genesis wordt Adam geconfronteerd met zijn beperkingen: hij is uit stof gevormd en niet de meester van de paradijselijke tuin. Als antwoord op die begrenzingen ontvangt hij een metgezel, Isha. Zo wordt hij uitgenodigd plaats te maken voor de ander en in relatie te treden. De mens wordt dan ook niet gekenmerkt door almacht.

Kwetsbaarheid nodigt uit om in relatie te treden omdat zij de ruimte schept waarin de ander kan verschijnen

De verleiding om aan deze kwetsbaarheid te ontsnappen door een wezenlijke grens te overschrijden, mondt uit in angst en een confrontatie met zijn naaktheid. Het is een verleiding van alle tijden; vandaag herkennen we haar opnieuw bij de zogenoemde technoprofeten, die technologie bijna religieus verheerlijken en zien als dé oplossing voor alle menselijke problemen. Dit betreft een negatieve vorm van kwetsbaarheid, die kan leiden tot geweld en dominantie, terwijl de oorspronkelijke, positieve kwetsbaarheid juist de relatie tot de ander mogelijk maakt.

Ook bij de psalmist komt kwetsbaarheid tot uitdrukking in zijn roep tot God om erbarmen; dit wordt de bres waardoor God zijn intrede kan doen. In Psalm 22 ervaart de psalmist, bij zijn doortocht door donkere ravijnen, geen angst maar de tedere en bemoedigende aanwezigheid van God, dankzij zijn instemmende houding waarin hij zich door God laat leiden.

In het Nieuwe Testament wordt nog duidelijker dat God fundamenteel in kwetsbaarheid aanwezig is. De menswording is een weloverwogen keuze voor onmacht. Heel het leven van Jezus getuigt van een kwetsbare aanwezigheid. In zijn ontmoetingen met kwetsbaren richt hij zijn blik op de behoeftige. Het kruis, de vernedering van Jezus, is geen strategische fout, maar het vertrekpunt van een nieuwe realiteit. Jezus is tegelijk “fragile et agile” (kwetsbaar en wendbaar). Het kruis, als subversief teken, getuigt van een radicale ommekeer in ons beeld van macht: niet de macht die zich oplegt, maar die zich geeft.

Bonhoeffer schrijft dat wij moeten leren leven alsof God niet bestaat (‘Wir müssen so leben, als ob es Gott nicht gäbe’). Moeilijke uitspraak, die ons oproept om God niet als magisch wondermiddel in te schakelen voor onze problemen. Maar wel om als volwassen mensen verantwoordelijkheid te dragen. In zijn uiterste kwetsbaarheid is God met ons en helpt Hij ons. De goddelijke macht wortelt in zijn kwetsbaarheid.

Het kruis is een teken van radicale ommekeer in ons beeld van macht. In het Frans en Engels formuleert men het zo: 'la force du manque de force, the power of powerlessness...'

Ook Paulus spreekt over deze kracht die juist door zwakheid wordt gekenmerkt (1 Kor 1:23; 2 Kor 12:10): geen louter poëtische formulering, maar een ingrijpende herlezing van de menselijke ervaring. De wezenlijke macht van God manifesteert zich in hen die hun kwetsbaarheid en broosheid durven te tonen. Deze geweldloze, transformerende kracht treedt binnen in het domein van het relationele.

Hoe weerklinkt deze goddelijke kwetsbaarheid in ons leven als zorgverstrekker?

Dit aanvaarden van de eigen kwetsbaarheid vinden we ook bij de heiligen, die God laten handelen doorheen hun persoonlijke kwetsbaarheid, en niet ondanks die kwetsbaarheid. Deze goddelijke kracht is een empowerende kracht: een kracht tot effectief handelen en kiezen, zelfs in moeilijke en beperkende contexten.
Zich openstellen voor deze kracht is instemmen om zich op elk moment overhoop te laten halen in naam van onze kwetsbaarheid. Hierin is het bestaan van een christen een onrustig bestaan, "une existence intranquille". Het staat haaks op het verlangen alles onder controle te houden.

Wie zijn kwetsbaarheid omarmt, ontdekt een goddelijke kracht die ons losmaakt van controlezucht en ons de diepe vrede geeft van een onrustig bestaan

Onze deskundigheid, vaardigheid als zorgverstrekker is ook onderworpen aan tijdelijkheid, aan beperkingen.
Deze kwetsbaarheid opent de weg naar een collectieve zorgpraktijk, waarin andere vaardigheden en zorgactoren worden betrokken, met als doel het beste voor de patiënt.
Ricoeur verwoordt dit als volgt: “L’éthique de la bonne vie est agir avec et pour les autres.” (De ethiek van het goede leven bestaat erin met en voor anderen te handelen). Dit engagement wordt ook samen met de patiënt aangegaan.
Xavier Emmanuelli van de Samu social gaf zijn teams mee niet uit het oog te verliezen dat de zorgbehoevenden die zij helpen, dezelfde menselijke waardigheid hebben als zijzelf. “La dignité est pour tous.”

De zorgbehoevenden hebben dezelfde waardigheden als de verzorgenden

Hoe benaderen we de ander: als een object van onze vermeende deskundigheid of als een persoon? Een zorgverstrekker getuigde: “De dag dat ik heb begrepen dat ik niet onoverwinnelijk was, ben ik begonnen zorg te dragen.” Die twijfel wordt wijsheid. De deugd van de twijfel is de deugd van de voorzichtigheid.
Aristoteles pleit in die lijn voor praktische wijsheid, een wijsheid van het moment die rekening houdt met de concrete context van tijd en plaats. Dat staat tegenover de neiging tot routinematige praktijkvoering: het vraagt om temporiseren en overwegen, met oog voor de situatie van de patiënt, zijn leven, zijn ouderdom, enzovoort.
De implementatie van kennis en vaardigheden moet gepaard gaan met een bepaalde zijnswijze. Zorg wordt dan aanwezigheid.

Kwetsbaarheid nodigt uit tot gastvrijheid

In het Franse woord “hospitalité” weerklinkt het idee van een plaats van onthaal. Zijn onze ziekenhuizen werkelijk plaatsen van onthaal? Volgens Gaudium et Spes is de mens bestemd om gemeenschap te vormen. In die zin rijst de vraag of het ziekenhuis ook een ruimte is die op gemeenschap gericht is.
Onthalen veronderstelt het bewonen van dimensies zoals tijd, plaats en relatie. De Bijbel waardeert gastvrijheid sterk, zoals bij Abraham, die ontvangt op de drempel van zijn tent, grens tussen de intieme en de publieke ruimte.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan toont hoe de ander ons kan raken in onze eigen kwetsbaarheid: hij herkent zichzelf in de gewonde. De verhouding tussen zorgbehoevende en zorgverstrekker is daarbij in zekere zin omkeerbaar: "Ik had kunnen in zijn plaats zijn". Door de eigen kwetsbaarheid te aanvaarden, wordt dit gastvrije onthaal mogelijk gemaakt.

De verhouding tussen zorgbehoevende en zorgverstrekker is in zekere zin omkeerbaar: "Ik had in zijn plaats kunnen zijn"

Conclusie

Kwetsbaar zijn is geen nederlaag: Technologie kan de menselijkheid van de zorg nooit vervangen

Onze wereld vereert het meesterschap. Daarbij vergeten we dat technologie de menselijkheid van de zorg niet kan vervangen. De plaats van AI in de zorg blijft beperkt door haar gebrek aan gerichtheid, haar onvermogen om het goede te onderscheiden of zichzelf te overstijgen. Een robot doet gewoon wat hem gevraagd wordt. Een mens doet altijd nét iets meer, hij probeert het met liefde te doen.
Als christen kan men de zorgwereld beleven als verbonden met de persoonlijke levenssfeer en met God. Kwetsbaarheid is geen nederlaag. Instemmen met de eigen kwetsbaarheid betekent samen een ruimte mogelijk maken waar de rede weerstand biedt aan technische toe-eigening. Het komt erop aan wetenschappelijke waarheid in harmonie te brengen met de herstellende kracht van de patiënt zelf.
Kwetsbaar zijn betekent zich openstellen voor gedeelde zorg voor de ander. Deze spirituele weg biedt weerstand aan verstarrende vormen van macht.
Tenslotte, in de geest van Charles Péguy: “La charité même de Dieu ne panse point celui qui n’a pas de plaies” kan vertaald worden door: “Zelfs Gods liefde verbindt niet de mens die geen wonden heeft.”, is het goed ook mild te zijn voor zichzelf.
Bij Etty Hillesum klinkt een gelijkaardige intuïtie: “ De dood in de ogen kijken (dat wil zeggen: het risico) en hem aanvaarden als een wezenlijk deel van het leven, dat is het leven verruimen..”
Ingaan op deze uitnodiging om ons stenen hart achter te laten en een warm, kwetsbaar hart te omarmen, vormt de weg naar de vreugde van Christus.